Hayat neden bu kadar ağırlaştı? - 3

Geçen yazıda, diplomanın ve çalışmanın artık güvenli bir hayata açılan bir kapı olmaktan uzaklaştığını, ücretlerin erimesinin bir yandan çalışmanın anlamını azaltırken öte yandan da çalışmanın şartlarını giderek ağırlaştırdığına değinmiştim. Bu yazıda ise tüm olumsuzluklarına rağmen o kapıdan içeri giren, girmeyi başaran, yani öğütleri dinleyerek sınavlara hazırlanan, belki ailesinin olmayan imkanlarını zorlayarak, belki burs kovalayarak, belki de bir yandan çalışarak okuyan ve çalışma hayatına atılan isimsiz milyonların karşısına çıkan ilk duvara bakarak devam edelim: Barınma.

Genç okumuş, mezun olmuş, iş bulmuş olabilir. Hatta bugünün şartlarında kendisine “şanslı” bile denebilir. Peki bu genç aldığı maaşla ne yapabiliyor?

Söz gelimi bir büyükşehirde kendi başına yaşayabilir mi? Ailesinin evinden ayrılıp, küçük de olsa bir ev kiralayıp kendine ait bir hayat kurabilir mi? Hadi biraz çılgınlaşalım, mesela ev alabilir mi? Evlenmeyi, çocuk sahibi olmayı, belki başka bir şehirde yeni bir başlangıcı, kendine ait bir odayı, bir masayı, mahremiyeti, sessizliği, çalışa didine kurduğu bir düzeni hayal edebilir mi?

Giderek daha fazla insan için cevap hayır. Zira bütün dünyada çalışanların, özellikle de işgücüne yeni katılan gençlerin çok çok büyük bir kısmı için artık ay sonunda hesaba yatan maaş, kendi hayatlarını kurmaya yetmiyor. Sorun iki taraflı: Önceki yazıda üzerinde durduğum gibi bir yanda ücretler baskılanıp emeğin pazarlık gücü zayıflatılırken, öte yandan hayat pahalılığı maaşları daha hesaba yatmadan eritiyor. Bunun en görünür olduğu kalemlerden birisi barınma…

Konut, uzun zamandır ancak yavaş yavaş ve sinsice barınılacak bir yer olmaktan çıkartılıp bir yatırım, servet koruma ve rant aracına, yani bir portfolyo kalemi ve spekülasyon nesnesine dönüştürüldü. Sonuç olarak çalışanın maaşı küçülürken yaşayacağı evin piyasa değeri ve dolayısıyla giderleri arasında kapladığı hacim de büyümüş oldu. Sıkışma bu makasta, daha ayın başında başlıyor; birileri için “geleceğini garantiye alma” yolu olan şey, sermaye sahibi olmayan milyonların ise geleceğinin ipoteği anlamına geliyor.

Türkiye’de konut meselesini yalnızca arz yetersizliğine indirgemek, tartışmayı yalnızca TOKİ, belediye, imar, kentsel dönüşüm gibi başlıklara tıkamak, kira fiyatları ya da kiracı‑ev sahibi anlaşmazlıklarıyla sınırlamak, fotoğrafın ancak küçük bir bölümüne bakmak anlamına gelir. Nüfus artışı, göç, kentsel dönüşüm, inşaat maliyetleri ve enflasyon gibi etkenler kira ve konut fiyatlarını kuşkusuz etkiler; ancak asıl problem, konutun bir sosyal politika alanı olmaktan ziyade bir yatırım ve piyasa nesnesi olarak ele alınmasıdır. 

Barınma hakkı çerçevesinde değil de serbest piyasa dinamikleriyle değerlendirildiğinde, ev yaşanacak bir mekân olmaktan çıkar; değeri korunması ya da artırılması gereken bir varlığa dönüşür. Bu durumda, oturacak ev arayanla sermayesini değerlendirmek isteyenler ise aynı pazarda karşı karşıya getirilir. Bugün yalnızca Türkiye’de değil, dünya genelinde yaşanan da tam olarak budur.

Bu karşılaşmada güçlü olan taraf bellidir. Oturmak için ev arayan insanın ihtiyacı acil, sermayesi sınırlıdır; peşinat biriktirecek, kredi çekecek, bunları yaparken işe gidecek, çocuğunu okula gönderecek, ailesinden ayrılacak, hayatını bir yere yerleştirecektir. Para kazanmak için ev arayanın ise bekleme, pazarlık etme, satın alımlarda fiyat yükseltme, dairelerini boş tutma, arzı kontrol ederek her fırsatta daha yüksek kira isteme, daha iyi zamanı kollama lüksü vardır. Devlet bu iki tarafı “piyasa kendi dengesini bulur” diyerek baş başa bıraktığında tarafsız kalmış olmaz. Aksine, müdahale etmeme kisvesi altında vatandaşının barınma ihtiyacının karşısında pozisyon almış, güçlü olan sermaye sahibinin tarafını seçmiş olur.

Bu kriz yalnızca Türkiye’ye özgü değil; konutun piyasa mantığına teslim edildiği her yerde aynı sonuçları üretiyor. Dünyanın hemen hemen tüm büyük şehirlerinde benzer bir tablo var: Kiralar ve konut fiyatları orantısız derecede artıyor, şehir merkezleri giderek yaşam alanı olmaktan çıkıyor; turizm, finans, marka mağazalar, plaza ekonomisi, otelcilik ve kısa dönem kiralamanın hâkimiyetine giriyor. Örneğin Berlin’de haneler gelirlerinin yüzde 40’ından fazlasını kiraya ayırmak zorunda kalırken, Londra’da öğretmenler, hemşireler ve benzeri 'sıradan' meslek sahipleri, çalıştıkları semtlerde yaşamayı çoktan bırakmış durumdalar... Barcelona’da son on yılda kiralar yaklaşık yüzde 70 artarken, Lizbon’da şehir merkezindeki konutların beşte biri kısa dönem turistik kiralamaya dönüştü. Sadece bu istatistikleri ve benzerlerini listelemek sayfalar sürer ama fazla uzatmaya gerek yok, tablo net.

Aynı mantık, inşa edilen konutların biçimini de değiştirdi. Piyasa sosyal ihtiyaca değil azami getiriye baktığı için, büyük şehirlerde geniş ve erişilebilir, çocuklu ailelerin nefes alabileceği, insanların birbirini boğmadan bir arada yaşayabileceği evler yerine daha hızlı pazarlanan, metrekare başına daha çok kazandıran küçük daireler tüm dünyada çoğalıyor: stüdyo daireler, 1+1’ler, 2+1’ler, rezidanslar, kısa dönem kiralamaya uygun steril mekanlar, yatırım tipi konutlar, geçici yaşam kutuları peynir ekmek gibi konut stoğuna eklenirken şehirlerde, özellikle şehir merkezlerinde aile kurulacak yaşam alanları giderek azalıyor… 

Bu dönüşüm rastlantı değil. Büyük şirketler gittikçe daha da büyüyor, büyüdükçe merkezileşiyor; merkezileştikçe aynı birkaç şehirde, aynı birkaç semtte, aynı pahalı akslarda toplanıyor. İş, para, markalar, prestij ve bunların peşindekiler merkezde birikiyor; barınma maliyetini karşılayamayan ücretli çalışanlar ise merkezin dışına itiliyor. Böylece şehri ayakta tutan insanlar, o şehirde yaşamaya değil, her gün kilometrelerce yol kat ederek şehre taşınmaya mahkûm ediliyor. Şehirler içinde yaşayanlar için değil; kısa süreli konaklayanlar, turistler, zenginler, yatırımcılar ve fonlar için yeniden tasarlanıyor.

Tepki ise çoğu zaman yanlış hedefe yöneliyor: turiste, göçmene, “dışarıdan olana”. Oysa sorun ne turist ne de göçmen... Sorun, konutu bilinçli biçimde kıtlaştıran, arzı azaltan ve finansal bir varlığa dönüştüren mekanizma. Kısa dönemli kiralama modelinde bir ev, uzun süreli bir yaşam alanı olmaktan çıkarak; yıl içinde onlarca kez el değiştiren bir gelir makinesine dönüşür. Airbnb benzeri platformlar bu dönüşümün altyapısını sağlarken, büyük sermayeli gayrimenkul yatırım grupları mahalleleri topluca satın alır, kiraları yukarı çeker, yerel halkı sessizce dışarı iter. New York’tan Amsterdam’a, Barcelona’dan Venedik’e yükselen öfkenin gerçek nedeni “turist kalabalığı” değil; insanların kendi şehirlerinde yabancıya dönüşmesidir.

Sahi, şehirler aslında kimin için vardır? İçinde yaşayan insanlar için mi, yoksa üzerinden değer üretilecek bir yatırım alanı olarak mı? Bu soruya verilen yanıt, kent politikalarının yönünü belirler. Ne yazık ki devletler bu ikilemde tercihini yanlış taraftan yana kullanmış; şehri yaşayanların ortak mekânı olmaktan çıkarıp piyasanın bir nesnesi hâline getirmiştir.

Oysa şehir dediğimiz şey yalnız binaların, yolların, dükkanların toplamı değildir. Yaşayan bir mahallenin kendine özgü bir ritmi vardır: sabah okula giden çocuklar, dükkânını açan esnaf, işe yetişen insanlar, kapı önünde karşılaşan komşular, aynı sokaktan gün içinde defalarca geçen tanıdık yüzler… Bu küçük temaslar, bir kentin görünmez güven ağını kurar. İnsanlar birbirini tanımasa bile birbirinin varlığına alışır; sokak boş bir geçiş alanı olmaktan çıkar, ortak hayatın sahnesine dönüşür.

Fakat şehir merkezleri yalnızca ofislere, turistik kiralamalara, zincir mağazalara, pahalı kafelere ve yatırım amaçlı konutlara bırakıldığında bu ritim bozulur. Okulun, bakkalın, küçük esnafın, çocuk sesinin, yaşlı komşunun, mahalle lokantasının, gündelik karşılaşmaların yerini daha steril ama daha ruhsuz bir akış alır; pahalı ama sahipsiz merkezler ortaya çıkar. Oysa insanın yaşamak istediği yer, yalnız “değerlenen” yer değil; kullanılan, paylaşılan, güven veren, kalbi olan yerdir. Piyasa şehri kazanç hesabına göre düzenlediğinde, yalnız kiralar artmaz; sokağın hafızası, mahallenin güveni ve ortak hayatın gündelik dokusu da çözülür. Türkiye'nin tüm büyük şehirleri ile ilgili edilen şikayetlere kulak verirseniz tam olarak buna benzer şeyler duymanız son derece muhtemel olacaktır.

Kısacası, 'Mahalle arasında oynayan şen çocuklardık.' nostaljisi yapmayı seven jenerasyonların politik ve ekonomik tercihleri sayesinde büyük şehirlerin merkezinde ne mahalle kaldı, ne çocuk kaldı.

Türkiye’de bu parçalanmanın daha da sert yaşanmasının nedeni, inşaatın uzun süre ekonomik modelin ana kolonlarından biri haline gelmesidir. Kredi genişlemesi, imar değişiklikleri, kamu arazilerinin talanı, kentsel dönüşüm tiyatrosu, büyük altyapı projeleri ve müteahhit enflasyonu derken bu kadar inşaat yapıldığı halde vatandaşın dünyasında hiçbir şeyin değişmemesi, konunun kaç ev ya da proje yapıldığı değil; kimin için, nerede, hangi fiyatla ve hangi amaçla yapıldığıyla alakası olmasındandır. Lüks konut yaparak barınma krizi çözülemeyeceği ve zaten çözülemediği gibi, yatırım dairesi üreterek aileler için yaşam alanı da yaratılamaz. Hiç değinmedik ama, şehirlerde nefes alacak yeşil alan kalmamasının sebebi de aynı kar hırsı, aynı piyasacı mantalitedir. Bununla mücadele de hakeza çevrecilik naralarıyla değil, ancak ve ancak bu mantaliteyle mücadele ederek olur. İktidarı zaten geçtik de, yeşili ağzından düşürmeyen meşhur muhalefet simalarından dahi bu konuda tek bir kelime duyamıyoruz nedense de neyse, konuyu dağıtmayalım.

Şehirleri, binaları geçip insanlara dönecek olursak; tüm bu tarif ettiğim gümbürtü arasında, ortaya tuhaf da bir şehir hayatı çıkıyor haliyle. Şehrin merkezinde çalışıp çeperlerinde yaşamak zorunda kalan, sabahın karanlığında metroya, metrobüse, otobüse, servise ya da arabalarına doluşan yüzü uykusuz, zihni dağınık, bedeni yorgun kalabalıklar; sabah bir yöne, akşam ters yöne akarak bir yandan gittikleri yere trafik yağdırıyor, bir yandan da içinde oldukları trafikten şikayet ediyor. Günleri kendilerine ait olmayan bu insanların, gelirlerinin yarısını gömdükleri, gömmek zorunda bırakıldıkları kutu gibi evleri ise yalnızca ertesi gün yeniden yola çıkmak için kısa süreli zaman geçirilen bir şarj istasyonu işlevi görüyor. Sabahın karanlığında işe gidip gecenin karanlığında eve dönen kalabalıkların taşıdığı şey yalnız yorgunluk değil. Biriken öfke, geçim kaygısı, çocukla geçirilemeyen zaman, eşle konuşulamayan mesele de eve gelir; o yorgunluk arasında yemek, çamaşır, bulaşık, fatura derken dışarıda sıkışan insan kendini, içeride aldığı nefesin de burnundan geldiğini hisseder halde bulur. Bu tuhaf düzenin hayatlara, aileye, ilişkilere, çocuklara, dostluklara yansımaması mümkün mü?

Barınma krizi yalnızca bir konut, bina, kira, şehircilik krizi değildir. Bu bir bağımsızlaşma krizidir. Yetişkinliğe geçiş krizidir. Kuşak ilişkileri krizidir. Aile kurma krizidir. İlişki krizidir. Ortak hayat krizidir.

Bir insanın dünyada kendine ait sabit bir yer edinememesi, yalnızca ekonomik bir sorun değil; derin bir toplumsal eksikliktir, zira ev dediğimiz şey, dört duvar ve bir çatıdan ibaret değildir. Ev, insanın hayata karşı ilk mevzisidir. Dinlendiği, toparlandığı, kendine geldiği, sevdiğiyle konuştuğu, çocuğunu büyüttüğü, yaşlısına baktığı, yalnız kalabildiği, dostunu ağırladığı, yarını planladığı yerdir. Ev, insanın hem kendisiyle, hem de toplumla kurduğu ilişkinin en temel zeminlerinden biridir.

Bu zemin kaydığında sadece ücretli çalışanın bütçesi bozulmaz, toplumsal hayatın bütün mimarisi bozulur. Böylece ev, insanı dünyaya bağlayan bir yuva olmaktan çıkıp en ağır faturasına ve hayatına konulan görünmez bir sınıra dönüşmüş olur.

Bugün birçok genç yetişkin aile evinden ayrılamıyorsa ve yetişkinlik giderek ertelenen bir şeyse, bunu konfor tercihi ya da sorumluluktan kaçış olarak anlatmak gençlere büyük bir haksızlık etmek olur. Bir önceki kuşağın daha erken yaşta ulaştığı kimi imkânlar, bugünün gençleri için çok daha uzağa çekilmiş durumda. Elbette her kuşağın kendi alışkanlıkları, beklentileri, zayıflıkları vardır, fakat milyonlarca insan aynı eşiğe gelip duruyorsa, orada kişilik analizi değil, düzen analizi yapmak gerekir. Depozito, peşin kira, taşınma, eşya, fatura, ulaşım, gıda ve iş güvencesizliği üst üste bindiğinde, ekonomik bağımsızlık artık gençlik cesaretiyle aşılacak bir basamak olmaktan çıkar, sınıfsal bir imkâna dönüşür.

Geride kalan ise mahremiyeti sınırlı, kararları sürekli denetlenen, hayatı askıda duran mezunlar, emekli maaşıyla çocuk destekleyen anne babalar, çalıştığı hâlde evden ayrılamayan yetişkin çocuklar, dayanışma yeri olmaktan çıkıp farklı kuşakların sessiz gerilimlerinin sahnesine dönüşen aile evleri...

Yeni mezunları geride bırakıp, eşinden dostundan 'artık çoluk çocuğa karışma yaşının geldiği' imaları duymaya başlayanlarla devam edelim: Benzer şekilde, insanların aile kurma isteğiyle, aile kurabilme imkânı arasındaki mesafe de giderek açılıyor. Evlilik artık yalnızca iki insanın birbirini sevmesi, birlikte yaşamak istemesi, hayatını birleştirmesi değil, aynı zamanda ağır sonuçları olan bir finansal proje hâline gelmiştir. 

İnsanlar artık yalnızca “Biriyle müşterek bir hayat kurmak istiyor muyum?” diye sormuyor. “Bu hayatı finanse edebilir miyim?” diye soruyor. “Çocuk istiyor muyum?” sorusunun yanına “Bu şehirde çocuk büyütebilir miyim?” sorusu ekleniyor. “Ailemden ayrılmak istiyor muyum?” sorusunun yanına “Ayrılırsam ayakta kalabilir miyim?” sorusu geliyor.

Bu sebeplerle, aile konusunda ne aileyi küçümseyen bir modernite dili, ne de aileyi soyut bir kutsala indirgeyip bütün toplumsal gerçekleri örten bir muhafazakârlık konunun özüne inemiyor. Kolay olan “gençler evlenmiyor”, “kimse çocuk istemiyor”, “aile değerleri zayıfladı”, “insanlar bireyselleşti” diye atıp tutmak tabii ama, bu atıp tutan çok bilmişlere toplumun temelini oluşturan ailenin boşlukta var olan bir değerler manzumesi olmadığını arada hatırlatmak icap ediyor. Çünkü bir toplumda ev kurmanın maliyeti olağanüstü artmışsa, gençlerin düzenli işe ve insani ücretlere erişimi zayıflamışsa, kadınların hem çalışıp hem ev içi emeğin büyük bölümünü taşımaları bekleniyorsa, çocuk bakımı ve sonrasında eğitimi pahalı ve güvencesizse, yetmezmiş gibi yaşlı bakımı da ailelerin üzerine yıkılıyorsa, büyük şehirlerde eve giren iki maaş bile çoğu zaman ancak ayakta kalmaya yetiyorsa, aile krizini yalnızca kültürel bozulma olarak yansıtmak en hafif tabirle gerçeği örtmektir. 

Aile gelire, zamana, mekâna, güvenceye, bakıma ve kamusal desteğe ihtiyaç duyar. Tüm bu saydığım konular, aileleri içeriden kemiren gerçek basınçlardır ve bu konulara değinmeksizin atılan “aileyi koruma” temalı nutuklar, nutku atanın partisinden bağımsız olarak enerji israfı olmaya devam edecektir. 

Batıda çocuk sayısının azalmadığı ender iki şehir olan Viyana ve Kopenhag'ın ortak noktasının, belediye ve merkezi hükümet sübvansiyonlu konut sistemiyle çok sayıda aileye uygun büyüklüklerde ev sağlanması ve bunun güçlü çocuk bakım hizmetleri ve ebeveyn izni politikalarıyla desteklenmesi olması tesadüf değildir.

Sonuç olarak bir şeylerin (şehirler, gençlik, kültür, aile, mahalleler, gelenekler vs. vs.) bozulduğundan şikayet etmek kolay ama eksiktir. Aile, sevgi, komşuluk, dostluk ve dayanışma bir vakum içerisinde değil, somut bir zemin üzerinde yaşar ve o zemin çöküşünün elbette ki sonuçları olacaktır. Barınmayı hak değil yatırım unsuru, şehri ortak hayat değil getiri alanı, aileyi toplumun temeli değil de ekonomik çöküşü göğüsleyecek bir destek mekanizması ve bireyi hizaya sokan bir aparat sayan düzen değişmeden, toplumsal bağların güçlenmesini beklemek hayaldir.

İnsanın bir yere yerleşme, kök salma ihtiyacı yalnız ekonomik değildir. İnsan dünyada kendine ait bir nokta ister: dostunu çağıracağı, yalnız kalmak istediğinde kapısını kapatacağı, çocuğunun boyunu kapı pervazına işaretleyeceği, yaşlı annesine bir oda ayıracağı, bir bitki büyüteceği, evcil hayvanıyla kanepede uyuklayacağı, kitaplarını dizeceği, sevdiğiyle sofra kuracağı ya da sadece yorgun döndüğünde suçluluk duymadan oturacağı bir yer. Bunlar lüks ya da zenginlik değil, insan onuruna yaraşır bir hayatın en sıradan, en haklı başlangıç koşullarıdır.

Bu koşullara erişim imkanı ortadan kalktığında insan yalnız çatısını kaybetmez; geleceğe dair cesaretini, ilişkilerine dair güvenini, toplum içindeki yer duygusunu da kaybeder. Ev kuramayan insan, hayatını da tam anlamıyla asla kuramaz. İşte tam da bu boşlukta, tüm bunları başımıza saran mekanizmanın en sinsi cümlesi duyulur: Bütün bunlarla tek başına baş etmelisin; baş edemiyorsan suç da sende, sorun da sende.

 Bir sonraki yazıda buradan devam edelim...